Jo‘rayev Muxriddin Xasanovich

ruh, marosim, mumiyolash, shamanizm, ikkinchi hayot, kosmologiya, jang, e’tiqod, ijtimoiy maqom, an’ana

Annotatsiya. Mazkur tadqiqotning maqsadi islomgacha bo‘lgan turkiy xalqlar o‘lim haqidagi tasavvurlarini va marhumlarni dafn etish marosimlarining o‘ziga xos jihatlarini ilmiy asosda o‘rganishdan iboratdir. Tadqiqotda tarixiy-qiyosiy yondashuv, manbashunoslik tahlili hamda arxeologik va etnografik ma’lumotlarga asoslangan metodlar qo‘llanildi. Qadimgi turk jamoalari insonni hayotda tutib turuvchi mohiyat ruh ekaniga ishonib, uni “tin” va “suna” tushunchalari bilan ifodalashgan. O‘lim ular uchun yakun emas, balki yangi hayotning boshlanishi sifatida talqin qilingan. Shu bois janglarda halok bo‘lish sharaf sanalgan, kasallikdan o‘lish esa zaiflik sifatida baholangan. Shamanistik e’tiqodlar asosida dafn marosimlari shakllangan bo‘lib, mumiyolash, ot va shaxsiy buyumlarni marhum bilan birga qo‘yish, ayrim hollarda esa uni kuydirish amaliyotlari keng tarqalgan. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, turklarning o‘lim haqidagi qarashlari ruhning davomiyligi va ikkinchi hayot g‘oyasiga asoslangan bo‘lib, bu qarashlar keyinchalik islomiy aqidalar bilan uyg‘unlashib ketgan. Xulosa sifatida aytish mumkinki, qadimgi turkiy xalqlarda o‘lim va dafn marosimlari diniy-falsafiy dunyoqarash, ijtimoiy maqom va kosmologik qarashlarning uzviy ifodasi bo‘lib xizmat qilgan.

1. Bang, W., & Rahmeti, G. R. (1936). Oğuz Kağan Destanı. İstanbul: İÜEF Türk Dili Seminerleri.

2. Barthold, V. V. (2006). Orta Asya Türk Tarihi Hakkında Dersler (Haz. K. Y. Kopraman & İ. Aka). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.

3. Buluç, S. (1968). Şamanlık. İslam Ansiklopedisi, C. XI.

4. Caferoğlu, A. (1970). Türklerde Av Kültü ve Müessesesi. In VII. Türk Tarih Kongresi (pp. 169–175).

5. Cahiz, E. O. A. b. B. el- (1998). Hilafet Ordusunun Menkıbeleri ve Türkler’in Faziletleri (Çev. R. Şeşen, 2. baskı). Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları.

6. Durmuş, İ. (2002). İskitlerin Kimliği. In Türkler (C. IV, pp. 620–625). Ankara: Yeni Türkiye Yayınları.

7. Durmuş, İ. (2007). İskitler. İstanbul: Analiz Yayınları.

8. Eberhard, W. (1996). Çin’in Şimal Komşuları (Çev. N. Uluğtuğ). Ankara: TTK Yayınları.

9. Eliade, M. (2003). Dinsel İnançlar ve Düşünceler Tarihi (Çev. A. Berktay). İstanbul: Kabalcı Yayınları.

10. Ergin, M. (2006). Orhun Abideleri (37. baskı). İstanbul: Boğaziçi Yayınları.

11. Esin, E. (1978). İslamiyetten Önceki Türk Kültür Tarihi ve İslama Giriş. İstanbul.

12. Esin, E. (1982). Bengü Taş The Rock. In Studia Turcologica, Memorie Alexii Bombaci Dicata. Napoli.

13. Gökyay, O. Ş. (1973). Dedem Korkutun Kitabı. İstanbul: Başbakanlık Kültür Müsteşarlığı Yayınları.

14. Grakov, B. N. (2006). İskitler (Çev. A. Batur). İstanbul: Selenge Yayınları.

15. İbn Fazlan. (1995). Seyahatname (Çev. R. Şeşen). İstanbul: Bedir Yayınları.

16. Herodotos. (2006). Tarih (Çev. M. Ökmen, 3. baskı). İstanbul: Türkiye İş Bankası Yayınları.

17. İnan, A. (2006). Tarihte ve Bugün Şamanizm (6. baskı). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.

18. Jen Tang, C. (1968). T’ang Devrindeki (618–745) Doğu Göktürkleri Hakkında Yeni Belgeler. Taipei.

19. Kafesoğlu, İ. (1972). Eski Türk Dini. Ülkü Dergisi, (3), 1–34.

Null