Xayrullayeva Dilnoza Narzullayevna

Qoraxoniylar davlati, turkiy xalqlar, Yettisuv, Isfijob, Sharqiy Turkiston, Farg‘ona, “Qoraxon” atamasi, faxriy unvon, davlat boshqaruvi.

Mazkur maqolada Xitoy Xalq Respublikasida Qoraxoniylar xoqonligi tarixini o‘rganishga bag‘ishlangan ilmiy tadqiqotlar tahlil qilingan. Asosiy e’tibor 1980-yillardan so‘ng mazkur mavzuga oid izlanishlarning faollashuvi, xususan, professor Vey Liangtao, Lyu Chjishyao va Hoji Nurhoji kabi olimlarning ilmiy faoliyatiga qaratilgan. Vey Liangtaoning “Qoraxoniylar tarixidan bayon” nomli asarida Qoraxoniylar davlati bilan o‘sha davrdagi Xitoy o‘rtasidagi siyosiy va madaniy aloqalar yoritilgan. Lyu Chjishyaoning “Uyg‘urlar tarixi” asarida esa xoqonlikning tashkil topishi, rivojlanishi, iqtisodiy va madaniy taraqqiyoti, shuningdek, islom dinining qabul qilinishi masalalari keng tahlil etilgan. Qoraxoniylar sulolasining shakllanish jarayoni, ularning siyosiy hokimiyat tizimi, madaniy-maʼnaviy yuksalishi hamda islom sivilizatsiyasini Markaziy Osiyoda mustahkamlashdagi o‘rni o‘rganilgan. Uygʻur manbalarida Qoraxoniylarning turkiy xalqlar orasidagi siyosiy mavqeyi, til va madaniyat rivojiga qo‘shgan hissasi yoritilgan bo‘lsa, Xitoy adabiyotlarida ularning Tan imperiyasi bilan bo‘lgan diplomatik aloqalari, savdo yo‘llari va chegaraviy siyosati haqida maʼlumotlar keltirilgan. Yevropa tadqiqotchilari esa Qoraxoniylar davlatini ilk musulmon turkiy sulola sifatida baholagan hamda ularning islom madaniyati va siyosiy tizimga qo‘shgan hissasini tahlil qilganlar. Maqola turli manbalar asosida tarixiy faktlarni solishtirgan holda, Qoraxoniylar davlati tarixining xalqaro ilmiy adabiyotlarda tutgan o‘rnini yoritadi.

1.Maxmudov Begzod. Qoraxoniylar davlatchilik tizimining xususiyatlari. Toshkent. 2010 
2.Turdeyeva D. Qoraxoniylar xoqonligi tarixi xitoy xalq respublikasi olimlari tadqiqotlarida. Toshkent 2021.
3.Muhammadjonov A. Qoraxoniylar davlatchilik tizimi. Toshkent. 2016
4.Бартолд В.В. Туркестан в эпоху монгольского нашествия // Собрание сочинений. – Том И. – Москва: Издательство восточной литературы, 1963.
5.Бартолд В.В. Очерк истории Семиречья // Собрание сочинений. – Том ИИ. Часть 1. – Москва: Издательство восточной литературы, 1963. – С. 25–1020.
6.Бартолд В.В. Двенадцать лекций по истории турецких народов Средней Азии // Собрание сочинений. – Том В. – Москва: Наука, 1968.
7.Вэй Лянтао. Краткое изложение истории Караханидов. (Перевод с китайского). Кашгар, 2000. – 378 с.
8.Davidovich Ye. A. Voprosy khronologii i genealogii Karakhanidov vtoroy poloviny XII v. // Srednyaya Aziya v drevnosti i srednevekov‘ye (istoriya i kul‘tura). M., 1977
9.Davidovich, E. A. (1998), „The Karakhanids“, in Asimov, M.S.; Bosworth, C.E. (muh.), History of Civilisations of Central Asia ), 4 part I-jild, UNESCO Publishing, 120-bet, ISBN 92-3-103467-7
10.Korayev O., Istoriya Karaxanidskogo kaganata X – nachalo XIII vv., Frunze, 1983;
11.Kochnev B. D. Karakhanidskiy kaganat // Ocherki po istorii gosudarstvennosti Uzbekistana. Tashkent: Shark, 2001
12.Kochnev B. D. Shash (Chach) i Ilak pri Karakhanidakh (po numizmaticheskim dannym) // Drevnyaya i srednevekovaya kul’tura Chacha. Tashkent, 1979
13.Kochnev B. D., Karakhanidskiye monety: istochnikovedcheskoye i istoricheskoye issledovaniye. Avtoreferat-dissertatsiya doktora istoricheskikh nauk, Moskva, 1993
14.Kochnev B. D., Numizmaticheskaya istoriya Karakhanidskogo kaganata (991-1209 gg.). Moskva „Sofiya“, 2006
15.Golden, Peter B. (1992), An Introduction to the History of the Turkic Peoples: Ethnogenesis and State-Formation in Medieval and Early Modern Eurasia and the Middle East, OTTO HARRASSOWITZ · WIESBADEN
16.Kochnev, Boris D. (1996) “The Origins of the Karakhanids. A Reconsideration”, Der Islam, 73: 352-7.
17.Fedorov M. N. Karakhanidskaya numizmatika kak istochnik po istorii Sredney Azii kontsa X – nachala XIII vv. Avtoreferat doktorskoy dissertatsii. Novosibirsk. 1990.
18.Shoniyozov Q., Qarluq davlati va qarluqlar, T., 1999
19.Hunkan Ц.S. Turk xoqonligi qoraxoniylar. Istanbul 2015. Paradigma Akademiyasi nashrlari, 504 bet (3 ta rasm va 3 ta xarita bilan). ISBN: 9786059743082.

Null