KULDASHEVA SHAXNOZA ABDULAZIZOVNA,TO‘XTAMURODOVA FERUZA

Mesobuthus eupeus, chayon, yashash muhiti, ekologik moslanish, populyatsiya, bioxilma-xillik, Surxondaryo, Oltinsoy tumani, Vaxshivor, yarim cho‘l, toshloq hudud, ekologik ahamiyat, zahar, monitoring, muhofaza qilish.

Mesobuthus eupeus tog‘ va tog‘oldi hududlarida keng tarqalgan chayon turlaridan biri hisoblanadi. Ushbu tadqiqotning maqsadi Surxondaryo viloyati Oltinsoy tumani Vaxshivor hududida uchraydigan Mesobuthus eupeus turining yashash muhiti xususiyatlari, ekologik moslanishlari va ekologik ahamiyatini o‘rganishdan iborat. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, mazkur tur asosan toshloq qirlar, tog‘ etaklari va yarim cho‘l tekisliklarida uchrashi aniqlandi. Chayonlar yashirinish joyi sifatida toshlar osti, tuproq yoriqlari va o‘simlik qoldiqlari ostidagi bo‘shliqlarni tanlaydi. Ularning faolligi asosan tungi davrga to‘g‘ri kelib, kunduzgi yuqori harorat va quruq sharoitlardan qochishi kuzatildi. Populyatsiya zichligi nisbatan past darajada baholandi. Hududda turning yashab qolishiga ta’sir qiluvchi asosiy omillar qatoriga qishloq xo‘jaligi faoliyatining kengayishi, yerlarning o‘zlashtirilishi va tabiiy yashash joylarining buzilishi kiradi. Tadqiqot davomida Vaxshivor hududida uchraydigan Mesobuthus eupeus namunalari zaharining miqdor va sifat ko‘rsatkichlari yuqori ekanligi hamda turning ekologik moslanishlari mazkur hududning tabiiy sharoitlariga mos kelishi aniqlandi. Olingan natijalar Oltinsoy hududidagi chayonlarni muhofaza qilish, monitoring olib borish va bioxilma-xillikni saqlash bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqish uchun ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi.

1.Gerhards, H., Hilke, H., & Bruckmann, C. (2024). Shelter selection in females of two scorpion species depends on shelter size and scent. Journal of Comparative Physiology A, 210(3), 123–134.

2.Karmaoui, A. K., & Sereno, D. S. (2026). Scorpionism at the human–environment interface: an eco-epidemiological synthesis and conceptual

framework. Frontiers in Public Health, 14, 1771779.

3.Shi, C.-M., Huang, Z.-S., Wang, L., He, L.-J., Hua, Y.-P., Leng, L., & Zhang, D.-X. (2007). Geographical distribution of two species of Mesobuthus (Scorpiones, Buthidae) in China: Insights from systematic field surveys and predictive models. Journal of Arachnology, 35(2), 215–226.

4.Souilem, Z., Sadine, S. E., Rouari, L., Chedad, A., Zebsa, R., & Houhamdi, M. (2025). Diversity and distribution of scorpions according to habitats in the arid ecosystems of the central Algerian Sahara. Biharean Biologist, 19(2), 118–128.

5.Xusanov, A. K. (2021). Hayvonlar ekologiyasi (o‘quv qo‘llanma). Andijon: Andijon Davlat Universiteti nashriyoti.

6.Dadayev, S., & Saparov, Q. (2022). Zoologiya (darslik). Toshkent: Iqtisod-Moliya nashriyoti.

7.Ismatov, J. R. (2021). Umumiy biologiya (zoologiya bo‘limi). Toshkent: Yangiyo‘l Poligraf Servis.

8.Raximova, L. B., & Saidov, U. K. (2024). Biologiyada reproduktiv jarayonlar va embrional rivojlanish. Toshkent: O‘zbekiston Fanlar Akademiyasi nashriyoti.

9.To‘xtamurodova Feruza PARASITES AND THEIR IMPACT ON THE ENVIRONMENT JMEA Journal of Modern Educational Achievements Volume1, 2025 SJIF factor: 7.5 https://scopusacademia.org/index.php/jmea/article/view/1182

Null